Bir Avuç Hemşin

31 05 2012


Bir Avuç Hemşin
        

Karadeniz kıyısında oturmuşum, aklımın kimbilir neresinde on binlerce yıl önceden kalan bir efsaneye ait o sesi dinliyorum. Bana şöyle söylüyor: Kim derdi ki o buzul çağından çıkarken yükselen sular dünyayı saracak, Kaçkar eteğinden Kafkaslara bakan bir küçük göl kabına sığmayacak, binlerce kez büyüyecek, şu karşıda duran Karadeniz olacak. İşte Hemşin, dereleri ve yağmuruyla önce o küçük gölü sonra bu denizi tatlandıran Kuzey Doğu Anadolu cennetinin bir parçasıdır.

“Hemşin… kalbimin diri yanı”.

“Hemşin… bulutların, yağmurun ve yeşilin anavatanı”.

Bu kelamı ya iflah olmaz bir tutkun ya da damarlarında Hemşin dolaşan karasevdalı bir vurgun etmiş olmalı. Ama bu cümleler bir coğrafyanın folklorü, yaşayışı, ekonomisi, kültürü, tarihi, etnolojisi veya bugünü hakkında bir fikir vermez. Bu sözler bir hayranlığı resmeder, efsaneye eklenir, onu devam ettirir.

Bilimsel bir çalışma yapmaya soyunmak, önce bu öznel atmosferin dışında durmayı gerektirir. Çünkü kendi doğrunuzu, doğru olduğunu sandığınızı veya doğru kabul edilmesini istediğinizi kesin saptamalarla insanlara sunmanız bir savın dikte edilmesi anlamına gelebilir. Basit bir taraf tutma yaklaşımıyla yapılan çalışma, üzerinde yoğun emek sarfedilmiş olsa bile bilimsellik vasıflarını taşımayabilir. Bir  “puzzle” ın parçalarını yan yana getirmek ve kayıp parçalar için  resmin ortaya çıktığı kadarına bakıp gerçeğe yakın sözler bulmak en doğru yaklaşım olsa gerek. Neyse, biz Hemşin’e gelelim.

Kimine göre Hemşin bir coğrafyadır, Hemşinli de kökleri o toprakta olan insandır. Kimine göre ise bir bölgeye ait olmanın ötesinde, özel bir kültürü, tarihi veya etnik kimliği ifade eder. Erhan Ersoy şöyle söylüyor:

“Doğu Karadeniz Bölgesi’nde Çayeli ilçesinden başlayarak Hopa’ya doğru kıyı şeridinin iç kesimindeki köy halkları Hemşinliler olarak bilinir ve kendilerini de Hemşinli olarak tanıtırlar. Bunlar gerek coğrafi konumları gerek kültürleri ve konuştukları diyalektleri hatta mesleki uzmanlıklarıyla da oldukça özel bir halktır. Hemşin kelimesinin alelade bir yer(yerleşim) adı olmadığı bellidir. Zira yalnız coğrafi alanda ele alındığında dahi örneğin Çamlıhemşin ilçesi idari sınırları içinde Hemşinliler ve Lazlar yerleşik iki halk olarak karşımıza çıkmaktadır. Öyle ki Hemşinli ve Laz köyleri ayrımı oldukça net bir şekilde yapılmaktadır”.

Hemşin’le ilgili bugüne kadar yapılan kapsamlı bir bilimsel çalışmaya rastlanmıyor. Etnik kültür veya köklere değinen çalışmaların, genellikle bir yerden sonra kırılmalara uğrayıp bilimsel tavrın dışına düştüğünü görüyoruz. Bu kırılma noktalarının bir yanında çoğu kez “milli hassasiyetler”, öte yanında ise “etnik duygusallık” öne çıkıyor. Haçikyan’ın Hemşinlilerden söz ederken, “Onlar komşuları Rum, Laz ve Gürcülerden farklı olup, yiğit, özverili, dürüst ve içtendirler. Dahası, yabancılarla evlenmezler” şeklindeki ifadeleri veya Kırzıoğlu’nun “Çalışkan, mert, Türkler gibi yakışıklı ve kadınları iffetli olan” diye nitelediği Lazların, “çirkin yüzlü ve tembel” olduğunu söylediği Megreller ile akraba olamayacağını belirttiği satırlar, bilimsel tavıra uygun olmayan ve araştırmanın  geneline duyulması beklenen güveni zayıflatıcı  ifadelerdir.

İçinde Hemşin veya Hemşin’li sözcükleri geçen cümleler, gurbeti ve gurbetçiliği hatırlatır çoğu kez. Gurbet, yazgı gibidir. Pastacılık, fırıncılık ve lokantacılık gibi meslekler ise, Hemşinlilerin gurbetteki meslekleri. Hangi yaşlı Hemşin’li ile konuşsanız, kimi Rusya, kimi Türkiye’nin kalabalık şehirlerinde geçen gurbet günlerini anlatacaktır. Hemşin’e özgü evlerini gösterirken sadece onu değil, duvardaki her taşın altında bir Sarı Lira veya Rus Manatı yattığını da söyleyecektir. Sözü edilen evler çoğunlukla ahşaptır. Hemen her evin alt kısmı ahır olarak kullanılır ve kara taş ile inşa edilmiştir. Dışarıdan eve girildiğinde, toprak bir zemine basar insan. Burada kara ateş yanar ve tavandan aşağıya, ateşin üstüne doğru iki ucu çengelli kalın bir zincir uzanır. Bu zincire kimi Hemşin köylerinde “gilimor” denir. Aile kalabalıklaşıp da kardeşlerin ayrılması gündeme geldiğinde, eğer yeni bir ev yapacak durumları yoksa, oturmakta oldukları ahşap ev ortasından ikiye bölünür. Bazen araya tahta duvar örülür, bazen örülmez. Evin  baş tarafında yanan ateş bir iken iki olur. İki sofra kurulur. Ev halkının gündüz ateşin etrafında oturduğu bu  toprak zeminli alan (evin düzü), tek veya iki basamaklı bir yükseltiyle “hayat” denen ara bölmeye açılır. Bu ara bölmenin döşemesi ahşaptır. Hayat kısmından odalara geçilir. Evlerin dışında, tüm Doğu Karadeniz’e özgü “Serender” veya “ Nalya” denilen ve direkler üzerinde kurulmuş olan bir diğer ahşap yapı daha vardır, havadardır, içinde yiyecekler saklanır.

Çamlıhemşin’in köylü aileleri, bütün yaz boyunca yaylacılık yaparlar. Aşağı Hemşin veya onların deyimiyle “Arka Hemşin” köylüleri de Çamlıhemşin yaylalarına gelirler. Bu yüzden, hısımlık ve akrabalığa varan yakınlaşmalar yoğundur. Hemşinli, yaylacıdır. Bugün hangi yaşlı insanla konuşsanız, eski  yayla günlerini anlatırken duygulanır. O günleri özlemle anar, yaylasız hayatın çekilmezliğini dile getirir. Yaylaya gidiş bir şölen havasında gelişir. Hayvanlar süslenir, alınlarına renkli püsküller ve boncuklar takılır, boyunlarına çan (‘çenlek’ veya ‘çinlak’)asılır. Yayladaki yerleşim yerinin toplu olmasına dikkat edilse de, bunu yerleşim yeri (‘vanag’ veya ‘vonag’) olarak seçilen arazinin yapısı belirler.

Doğu karadeniz’de yaşayan yerleşik Hemşinlilerin geleneksel geçim kaynağı hayvancılıktır. Çay tarımının başlamasıyla birlikte, eskiden mısır ekilen tarlaların bir bölümünde çay ekilmiş, ayrıca ağaçlarla örtülü çok sayıda tarla da çay ekilmek üzere kesilmiş, kazılmış, açılmıştır. Çay tarımına doğru olan bu hareketlenmenin halkın yaşamında  radikal bir değişim yaratması kaçınılmazdı. Rize coğrafyası ve iklimine uyumlu olan çayın ağırlık kazanması, gurbetçi diye bilinen bölge insanını önemli oranda kendi toprağına bağladı belki ama, göç veya gurbetçilik bu kadar basit açıklanabilecek bir olgu değildir. Kırdan kente göç, tarım toplumundan sanayi toplumuna doğru evrilen her ülkenin sorunudur. Kapitalizmin gelişme seyri kentleşmeyi de etkiler, yer yer belirler. Sanayi bölgelerine veya Türkiye’nin büyük kentlerine baktığımızda, Anadolu’dan akıp gelen yurttaşların çok büyük bir yer kapladığını, hatta kendi gettolarını yaratmış olduklarını görebiliriz. Kırdan kente ve yurt dışına akışın ifadesidir gurbetçilik. Bu rüzgar, insanları doğduğu yerden koparıp doymayı umduğu yere atmıştır. Hemşinlilerin gurbetçiliği, cumhuriyet öncesine kadar uzanır. Çaydan  önce gurbeti seçenler, çaydan sonra memlekete gelse de gurbeti bırakamaz. Çünkü gurbet denilen yerde iyi kötü bir düzen kurulmuş, yeni kuşaklar gurbette doğmuş, büyümüştür. Ama, gurbetin adı değişmemiştir. Gurbet bu insanlar için yine gurbettir. İstanbul’dur, Ankara’dır, Almanya’dır, ama gurbettir. Gülsen Balıkçı, tez çalışmasında şunları söylüyor:

“Yöre halkının geçmişten günümüze hiç değişmeden gelen geçim kaynağı köye dayalı ekonomi ve gurbetçiliktir. Çarlık döneminde Rusya’ya çalışmaya giden Hemşin erkekleri, Rusya’da rejimin değişmesiyle birlikte Anadolu’nun büyük kentlerine gitmeye başladı. Bu gurbetçilik zamanla, köyden kente hızlı bir Hemşin göçünü beraberinde getirdi. Hemşin göçü. Anadolu’nun diğer yörelerinde tarlasını satan köylü şehrin yolunu tutuyor, bundan sonraki tüm yaşamını şehir üstüne kuruyor. Oysa Hemşinli bağını bahçesini evini geri dönmek üzere terkedip şehre göçüyor. Çünkü yöre halkı ata malını, baba malını satamıyor. Bu türden davranış ayıp sayılıyor, kınanıyor. Şehirde çok zengin olsalar da, ev, yer sahibi olsalar da dönüp dolaşıp gelecekleri yer baba toprağıdır. Kendileri için bir tür güvence gördükleri ata toprağını kutsal sayıyor, öldükten sonra da yine bu topraklara gömülmek istiyor. Bu nedenle yöre halkı yaşamının yarısını şehirde geçirirse, yansını köyde geçiriyor. Bağına, bahçesine sahip çıkıp evinin bakımını yapıyor, böylece köyden bağını koparmayarak kendinden sonraki kuşaklara kültürel değerlerini aktarıyor. Şehirde kendi etnik grubu dışında şehirli gibi yaşayan kent insanından kolay kolay ayırt edilemeyen Hemşinli, köy ortamında konuşmasıyla, yaşam tarzıyla, etnik kimliğinin gerektirdiği davranış kalıplarını gösteriyor. Etnik bir azınlık olmanın rahatsızlığı Hemşinliler üzerinde gözlenmiyor. Kendilerini Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı olarak kabul ediyor, buna karşın kendi etnik kimliklerine sahip çıkıyorlar”.

Erhan Ersoy ise, araştırmasının  bir yerinde Laz-Hemşinli rekabetine  değinerek, Hemşinlilerin, ‘kan davası güden ve eskiden dinsiz ve gayrı müslim olan’ diye bildikleri  Lazlar için “ Lazdan evliya, koyma avluya; Laza elini veren kolunu kaptırır” gibi sözler sarfettiklerini, Lazların da Hemşinliler için “kumarbaz, içki içen, Ermeniden dönme” dediklerini ve Andrews’ten yaptığı bir aktarmayla, Hemşinlilerin, Lazların gözünde “kalın kaburgalı Ermeni”  olduklarını anlatıyor, ancak söylemlerdeki bu rekabetin veya çekişmenin ilişkilere aynı oranda yansımadığını da ilave ediyor. Laz-Hemşinli rekabetinin yoğun olduğu söylenen eski dönemlerde, aradaki çekişmeler hasımlığa dönüşmemiş, tam tersine, karşılıklı kız alıp vermeler sonucu hısımlıklar kurulmuştur. Yaz boyunca dağlarda yaylacılık yapıp kışın köyüne kapanan Hemşinli ile; sahil kesiminde ve denizde yaşamını sürdüren Lazlar arasındaki kültürel ilişkilerin de aynı yönde gelişmesi kaçınılmazdı. Çay alım yerlerinde görevli eksper, kayıtçı, kantarcı gibi çalışanların çevre köylerden gelen Laz ve Hemşinlilerden oluşması, ayrıca ilçelerde açılan çay fabrikalarında Laz ve Hemşinlilerin aynı üretim bantlarında birlikte çalışmaya başlaması, eski subjektif değer yargılarının da çözülmesine yol açmıştır. Çekişme veya rekabet, yanyana yaşayan her topluluk için geçerlidir.

Hemşinlilerin günlük yaşamlarında dinsel sözcüklere vurgu yaptıkları, mantığa ters bazı inançlara yer yer itibar ettikleri görülse de bu inançlar hayatlarını ve yaşam şekillerini yönetmez. Kendi köyüm olan Khaçapit’ten birkaç örnek verecek olursam: “Akşam vakti evin önüne(damlalığa) işemek iyi değildir”  çünkü, dışarısı zifiri karanlıktır ve çocuklar evin aşağısındaki tuvalete gitmeye korkarlar. İhtiyaç için kapının önünü kullandıklarında ise hijyen problemi ortaya çıkar. Bunu engellemek için, damlalığa çiş yapınca cinlerin ve perilerin devreye girebileceğini söylerler. Bunun gibi sözler zamanla çıkış nedeni unutularak inanış haline gelmiş. Yani evin kapısını çiş için aralayan çocuk, içinde bulunduğu o anda temizliği düşünmez belki ama, cin çarpması ihtimali onun aklını çelebilir. “Akşam vakti tırnak kesmek iyi değildir” çünkü evde ne elektrik vardır, ne de tırnak makası. İnsanlar ya tıraş bıçağı ya da çakı kullanmak zorundadır. Bu arada, tırnak yerine parmak doğranabilir. Burada da, tırnak yerine parmağın kesilebileceği ihtimali üzerine söylenen söz zamanla yerini “tırnak kesilirse melaikeler o akşam eve uğramazlar” a bırakmıştır. Diyelim ki, binbir güçlükle oluşturulan bir bahçeye dalıp bir kucak salatalık çaldınız. Bahçenin sahibi sizin toprakta bıraktığınız ayak izini bez bir torbaya koyup ateşin üstündeki zincire (gilimur’a) astıysa yandınız. Torbadaki toprak kurudukça siz de ayağınızın kuru bir sopaya dönüştüğünü hissedeceksiniz.Çocuklar bir mezarı veya mezarlıkların olduğu alanı parmakla işaret ettiklerinde, uğursuzluk getirmemesi veya o parmağın bir gün çürüyüp düşmemesi için hemen işaret parmaklarını dişlerinin arasına alıp ısırırlar ve ayaklarının altında hafifçe ezerler. Bu inanışı belki hayal meyal hatırlayanlar çıkabilir. Çocuklar yüzlerce karıncanın bir arada bulunduğu koloni veya yuva gördüklerinde, yuvanın üstüne doğru eğilip “tüh, tüh, tüh… babamın parası çok olsun” derler. Bir diğer inanış ise, ay tutulması sırasında hayat bulur. Ayın başına musallat olduğunu sandıkları ve ejderhaya benzettikleri fizikötesi gücün veya varlığın geri çekilmesini sağlamak için, köylüler, ellerine geçirdikleri ses ve gürültü üreten araçları kullanırlar. Ayın büyük bir sıkıntı çekiyor olduğu vurgulanır, ezan okunur, sopalarla tenekelere vurulur, haykırılır, bağırılır, tulumlar çalınır, bu arada tabanca ve tüfekler devreye girer. Bir süre sonra ay yavaş yavaş yüzünü göstermeye başladığında, bu kez tabanca ve tüfekler başarmış olmanın sevinciyle patlar. Bu inanış günümüzde tamamen unutulmuştur. Yaşını almayan çocuğun ölü yanına getirilmesi, mezarlık yakınından geçirilmesi veya yatarken üstünden geçilmesi durumunda basılacağına inanılır. Çocuğun basılması demek, kalıcı zihinsel veya bedensel hastalık riskine açık olma halidir. Çocuk yatarken üstünden geçilmişse tekrar aynı şekilde geri geçilmelidir. Çocuğun süpürgeyle dövülmesi ise onun ileride hırsız olma ihtimalini yükseltir. Kırkayak görüldüğünde ağız açılmaz. Neden? Çünkü dişleriniz dökülebilir. Elbiseniz üzerinizdeyken kopuk düğmesini dikmeye kalkarsanız, aklınızı da oraya dikmiş olursunuz. Bunu önlemek için aynı iplikten bir parçayı dikiş bitene kadar ağzınızda tutmalısınız. Libart (dişi çakal) bağırıyorsa, yakın bir zamanda bir insan ölecek demektir. Burada örneklenen inanışlar sadece Khaçapit’te değil bütün Hemşin köylerinde vardır ve biraz düşünülürse belki daha onlarcası hatırlanabilir. Balıkçı da araştırmasında buna değiniyor:

“Hemşin kültüründe dinin önemli bir rolü olmadığı, toplumu dikkat çekecek derecede baskı altına almadığı gözlenmektedir. Eskiden dini vecibeleri yerine getirecek imam ya da hocayı toplum yetiştirirdi. Günümüzde bu işi Diyanet İşleri Başkanlığı’nın görevlendirdiği hocalar üstlenmiştir. Yörede cin, peri, cadı, hortlak, hipilik, kara koncoloz, Hızır -İlyas gibi doğaüstü güçlere inanma halen yaygındır. Ancak kara koncolozu kovalamaya yönelik pratik ve uygulamaları 60 yaş grubunun üzerindeki kaynak kişiler bilmekte ve anlatmaktalar”.

Anadolu’nun kuraklık çeken çeşitli yerlerinde yapılan yağmur dualarına karşılık, Hemşin’de güneş duası vardır. Bu bir duadan daha çok, ayin niteliğindedir. Adına “Bubrik” veya “Babra Bubrik” derler. Bubrik, bir çocuk törenidir. Haftalardır yağmakta olan yağmura son vermek, güneşli günleri çağırmak amaçlı bir törendir. Bu tören günümüzde de örneğin, Khaçapit köyünde bilinmektedir. Bubrik, haç şeklinde çakılan tahta veya sopalara kat kat çocuk elbisesi giydirilerek hazırlanan, korkuluğa benzer bir maket çocuktur. İki kişi bu  maketin yana açılmış kollarından tutar, arkalarında köyün diğer çocuklarıyla kapı kapı dolaşırlar. Geldikleri her evin kapısında;

“Bubrik bubrik ne ister/ Allah’tan güneş ister/ Yağ kabından yağ ister/ Tuz kabından tuz ister/ Verenin bir koç oğlu/ Vermeyenin topal kızı olsun/ O da düşsün ateşe/ Yansın kül olsun”

şeklindeki dizeleri yüksek sesle sıralayıp dolaşırlar. Topladıkları yağ, peynir, yumurta, un gibi maddelerle cami avlusunda yaktıkları ateşi kullanarak koydukları bir tavada pişirirler, bir kısmını topluca yedikten sonra geri kalanını mezarlara dağıtırlar.Yağmurun sona ermesi için bir diğer inanış ise, sac ayağını damlalığa ters olarak bırakmaktır. Bu yöntem sonuç vermediğinde Bubrik törenine başvurulur. Temmuz ayı yağmurlu ve puslu geçtiğinden, yöredeki adı “Çürükay” dır. Güneşli günler için bu tür etkinliklerin Nisan(Abril) ve Çürükay içinde yoğunlaşması muhtemeldir.

Dünyadaki genel değişme, kültürleri ve sosyal hayatı da değiştirir. Bu değişmenin etkileri olumlu veya olumsuz tablolar ortaya koyabilir. Geleneksel yapılar çözülmeye başladığında, maddi kültürle birlikte manevi kültür de değişir, yer yer erozyona uğrayabilir. Modern hayatın bir anlamda dayattığı yeni kültür, gelenekte bulunan ve yüzyıllar boyu biçimlenen her şeyi önüne katar. Yeni hayat ve yeni kültür acımasız bir rekabetin eseridir ve bu hayata artık dayanışma duyguları değil, ötekini geçme (alt etme) dürtüleri hakimdir. Eskinin zorluklarla yaratılan kimi maddi ve manevi değerleri şimdi daha basite indirgenmiş, kullanıp atmayı yücelten yeni bir kültür (fast-food kültürü) hüküm sürmektedir. Kolayca ulaşılan, kullanılan ve atılan bu kültür, kentlerde olduğu kadar kırda da etkilidir. Giyim kuşam, alışkanlıklar, düğünler, sevdalıklar, kurulan cümleler ve şarkılar bu değişimden olumlu/olumsuz payına düşeni almaktadır. Kitle iletişim araçlarının yarattığı kültürel etki insanların yaşamını televizyon seyretmek, maça veya internet kafelere gitmek, çalışmak ve uyumak eksenine oturtuyor. Kırdan gelip kentin banliyölerine yerleşen ve maddi olarak kente, manevi olarak geleneğe bağlı olan insanların, genişleyen bu etki karşısında kendilerini yaratan kültürle bağları zayıflamakta, gelenekte var olan hastalıklı değerlerle birlikte saygın değerleri de değişime uğramakta, yok olmaktadır. Bunların yerine ne geçmektedir? Daha ilk kazandığı parayla taksitlerini ödemeye başladığı TV’nin yaydığı yeni değerler. Çünkü kırsalda öğrendiği dayanışma duygularından yoksun yaşam kavgası bütün zamanını ve benliğini kaplayan bu kentte yaşayan köylü, değil  yeni ve kendine ait değerler üretecek, eskiyi bile koruyacak durumda değildir. Kentteki bu kuşatılmışlık karşısında yaptığı şey, donuk bir “namus”  kavramına ve varsa yöre derneklerine sığınmaktır. Artık köy düğünleri bile kasabalardaki salonlara taşınmakta, gelin eline kına yakmak yerine tırnaklarını ojelemekte, damat tıraştan sonra kolonya sürmek yerine “after-shave” kullanmaktadır. Anonim halk çalgıları ve türkülerin yerini ise masa üstünde bir org ve taverna müzikleri almıştır. Bütün bunlar olup biterken, insanlar eski ve geri olandan sıyrıldıklarını düşünmektedirler. Burada söz konusu olan şey oje, losyon veya taverna değil, insanın yaşanan süreç tarafından kültürel olarak nasıl tersyüz edildiğidir. Başka etnik gruplar da bu kültürel değişmeyi “bozulma” olarak algılayıp, kaygılarını belirtiyorlar. Görünen odur ki, her kavmin kendine özel değişik renklerdeki kültürel zenginliklerini katarak oluşturması beklenen, umulan veya özlenen “Ulusal Kültür” yerine; bu kavimleri ve kültürleri ortak bir potaya doldurup eriten, hakim motiflerini ise arabesk, fanatizm, magazin,  ilkel dinsel hurafeler ve gıdasını akılla sınanmamış bir öfkeden alan milliyetçiliğin oluşturduğu, çoğu kez  “en kötü” yü ifade eden, adına ise “Kitle Kültürü” denilen köksüz bir kültür hüküm sürmektedir.

Kentte veya yörede, Hemşin düğünlerinin vazgeçilmez enstrumanı tulumdur. Tulum eşliğinde oynanan horon ve söylenen türküler, Hemşin folklorunun en çok kullanılan öğeleridir.

“Kaya dibine otur/ Kaya seni soyletur/ Vermezler sevduğumi/ Allah bu köyi batur”

Tarlada çalışırken, “meci” (imece) günlerinde, çobanlık yaparken, yalnız kaldığında, eşi veya sevdalısı gurbete(askere) gittiğinde, yayla yollarında, ölümlerde ve özlemlerde yaratılan türküler, üzerinden çok uzun yıllar geçmesine rağmen hem köylerde hem de kent düğünlerinde söylenmektedir. Yörede atma türkü, çatma türkü, kesme türkü, karşı beri olarak bilinen türküler yaygın olsa da, hepsi eskiye aittir ve bugünün türküleri artık zor üretiliyor, veya üretilemiyor.

“Şeftali çiçek açar/ Girduk Abril ayina/ Şeker olup karişsam/ E kiz senun çayuna/ Başina puşisina/ Durmişim karşisina/ Adam sevda olur mi/ Kapiya komşisina”

Hemşinliler sahilden uzak, dağlık alanlarda yaşarlar. (İspanyol diplomatı Clavijo’nun -1406 yılında- çok engebeli ve dağlık olması nedeniyle katır ve at gibi binek hayvanlarının bile zorlukla aşabildiği bir ülke olarak tanımladığı yer burasıdır. Burada yaşayan Hemşinliler, beden gücünü çok yoğun olarak kullanırlar. Lazlar tarafından “kalın kaburgalı Ermeni” olarak adlandırılmaları, bu zorlu coğrafyanın kadın ve erkek  ayırmadan onlara verdiği kuvvetli ve iri görünümlerinde saklı olabilir). Lazlar ise ağırlıklı olarak sahil kesimine veya sahile yakın köylerdre yerleşiktirler, balıkçılıkta ve kayıkçılıkta ustadırlar. Tulumun baş rolde olduğu bir Hemşin düğününü, Muzaffer Arıcı şöyle tasvir ediyor:

Tulumcu en güzel nağmelerle gelin çıkarma havasını çalmaktadır. Gelinin elini tutan yakını, (şimdiye kadar olan günahları benim boynuma, bundan sonrası sizin boynu­nuza) diyerek oğlan tarafına gelini teslim eder. Oğlan tarafı gelini odadan çıkarırken kapı başına saplanmış bir bıçağın altından geçer. Gelinin yanında sandığını da taşıyan bir hanım ve yengesi olduğu halde, alayın ara bölümünde yer alarak oğlan evine yönelirler. Damat genellikle gelinin üzerinden mavzerle sayısız mermi atar. Gelen kafileden kimse eve girmeden, damat sağdıç ile beraber evinden avluya çıkar. Avucundaki bozuk para, buğday veya mısır tanelerini gelinin duvağı üstüne atarak acele geri döner, çünkü kız tarafı yumruk vurabilir (Bu adet İç Anadolu’da da vardır). Düğün alayı eve yerleşir. Gelin yengesiyle beraberdir (Yenge kızın akıl hocası olup kız tarafından tecrübeli bir hanımdır). Gelin, hayatı boyunca kalacağı odaya ahnır (yenge ve arkadaşları ile). 5-10 dakika sonra oğlan tarafından saygıdeğer birisi gelinin odasına girer. Elinde bir bıçak vardır. Gelinin tülbentli yüzü önünde bıçağı hayır dualar okuyarak üç defa dairevi çevirdikten sonra bıçağın ucuyla tülbentli gelinin yüzün açar, geline bir bahşiş verir. Bu arada yengeyi de unutmaz. Bu harekete gelinin yüz görümlüğü geleneği denir. Bu olayın söylenen bir türküsü de vardır: Geldim elli yaşına tüy bitmedi Çengeye/ İki lira geline elli kuruş yengeye”.

Üçüncü günün sonunda gelini baba evine geri götürme süresi gelmiştir. Oğlan tarafından       birkaç arkadaş, birkaç kadın damatla beraber kız evine gelini de alarak yengenin de refakatinde giderler. Geri götürülen gelin, baba evinde en fazla üç gün kalır. Gelinin baba evine geri götürülmesine Khaçapit köyünde “Tarçi Geri” denir. Enişte, gelini baba evine bırakan kafilededir, ama akşam orada kalmaz. İki veya üç gün sonra, gelin ve beraberindeki kişiler, yenge ile birlikte şenliksiz, şölensiz, tulumsuz ve türküsüz bir şekilde tekrar damat evine  gelirler. Hopa Hemşinliğinde, gelinin yanında duran yengeye “Harsenkur”, gelinin baba evine götürülmesine ise “dadants”  denir. Harsenkur, gelinin kızkardeşi (ablası) demektir. Bu kadının, gelinin daha önce bu köye evlenmiş bir yakını veya köylüsü olması tercih nedenidir. Düğüncüler damat evinin önüne geldiklerinde, gelin ile damat için Türkçe ve Hemşince manileri ezgisiyle birlikte söylerler :

“Bu evin tavanı yok/ Yıldızlar görünüyor/ Maşallah enişteye/ Ne güzel görünüyor”

Gelin için olan mani ise, yemekler yenildikten sonra gelin ile damadın da katıldığı ağır salınımlı bir horonda atma türkü şeklinde söylenir. Bu mani, onun yeni hayatındaki huzura bir gönderme  gibidir :

“Asma başuni asma/ Yüreğumuzi yakma/ Bunlar biraz derindur/ Bunlara kulak asma”

Buradaki “derin” sözcüğü, tutucu veya geri kafalı anlamına gelir. Biraz önce belirttik, bu bir atma türküdür ve atma türküler çoğu kez sataşma veya hiciv içerir. Damat evi için de bir mani her zaman vardır :

“Düğün evi taka tuk/ Ne ekmek var ne katuk/ Sarma börek geturun/ Yoldan gelduk aciktuk.”

Yukarıdaki düğün tanımlamasında başka renkli sahneler de vardır. Bunlardan biri “Magar Sofrası”, diğeri ise “Selim Sayma” dır. Magar  Sofrası, gelinin düğün kafilesiyle birlikte tulum, türkü ve tabanca sesleri arasında damadın evine getirildiğinde kurulur. Kurulan sofraya oturan düğüncüler, hemen yemeğe başlamazlar. Sofranın üzerinde silahlarını bırakırlar, düğün sahibinden bazen hiç olmayacak şeyler isterler. Yenge, “kede” (Hemşine özgü bir tür çörek), yün çorap veya başka hediyeler getirir, çoraplar bazen sofranın kenarına, bazen tavandan aşağıya kara ateşin üstüne doğru sarkan zincire asılır; evin reisi ise masaya mermi, para gibi hediyeler koyar. Pazarlıklar yapılır, anlaşmaya varıldıktan sonra silahlar masadan kalkar, yemek faslı başlar. Bütün bunlar eğlencenin bir parçasıdır. Damata çelme takanlar olur, bazen iple bağlanır, onu kurtarmak için pazarlık yapılır. Magar sofrasındaki düğüncüler bu kez aşçıya sataşırlar. Ona çeşitli esprili sözler sarfettikten sonra “Selim Sayma” kısmına gelinir. Selim Sayma’da, kafiyeli dörtlüklerle aşçı hedef alınır. 1984 yılında Khaçapit Köyünde yaptığımız folklor derlemeleri sırasında yaşlı köylülerden Rukiye Haberal (kızlık günleri Çamlıhemşin’in Çat köyünde geçmiştir) ve Mehmet Öksüz, “Selim Sayma”yı şöyle örneklemişlerdi:

“Heymoli heymol, heyamol ya mol/ Aşçı dayı eyer eyer/ Bir kepçe kor iki sayar/ Bununla adam mı doyar/ Helessa yalessa, heyamola hissa ho/ Heymoli heymol, heyamol ya mol/ Aşçı dayı orda mısın/ Gene eski dinde misin/ Ermeniden dönme misin/ Helessa yalessa, heyamola hissa ho”

Bu türden sataşmalar, Hemşinlinin doğasında vardır. O kadar ki, günlük yaşamda müstehcenliğin sınırlarını zorlayan sataşmalara, manilere, deyimlere bile rastlanır. Khaçapit köyünde yaşamış olan Toşi İbrahim’eköylülerin sataşması ve aldıkları yanıtı gösteren şu diyaloglar vardır ( İkinci ve dördüncü dizeler Toşi’nin yanıtıdır ):

“Toşi geliyi toşi, ona bir şey takalum/ Sicakluğun şerinden, asilmiştur kakalum/ Buna kimse inanmaz, çikar da bir bakalum/ Şimdi yanumde değil, sizun evde sakladum”

Düğün evinde horon esnasında erkekler tarafından söylenen atma türkülerin arasında haykırılan  “Omuz omuz, kızlar domuz” sataşmasına ise kızların verdiği karşılık nettir:

“Hoşt, hoşt / Afkur köpek  kuçi kuçi hoşt hoşt.”

Magar Sofrası ve Selim Sayma, başka Hemşin köylerinde de vardır. Çayeli (Mapavri) ilçesine bağlı “Çelenger” köyü bunlardan biridir. Çelengerliler “Kaspace” sözcüğünü sık kullandıklarından, bu sözcük onların sembolü gibidir. Bu sözcüğün aslının “Ka Astvazze” olduğu, köylüler tarafından bilinmez. Çelengerliler, bu sözcükle başlayan (anlamını bilmediklerini sandığımız) küfürlü bir cümleyi de (Kaspace Kunim) yeri geldiğinde kullanırlar. Hemşinliler sadece öfkeli anlarında değil, bazen sevindiklerinde, hayrete düştüklerinde veya küfür niyetiyle olmasa da lafın gelişine göre küfürlü cümleler kurarlar. Çocukluk günlerimizin Khaçapitindeki yaşıtlarımıza oyunla karışık olarak “senin taa dedenin dedesinin, dedesinin…” diye sarfettiğimiz küfürlü cümleye karşılık, “ o zaten Ermeniydi”  veya, “ohoo, sen taa Ermenilere kadar gittun” sözcükleriyle başlayan yarım küfürlü bir yanıt almamız  da buna dahildir. Diğer Hemşin köylerinde rastlanan özelliklere, Çayeli ilçesine bağlı “Senoz” ve “Raşot” adlı köylerde de rastlandığı, hatta Raşot’ta tıpkı Hopa Hemşinliğindeki gibi özel bir dilin yaşadığı yine yörede derlemeler yapan kişiler tarafından söylenmektedir.

“Hemşin Gizemi” adlı kitabı Türkçeye çeviren Bağdik Avedisyan bir söyleşiden hatırladığım kadarıyla, Khaçapit (Haçaped veya Haçapayd) sözcüğünün “ahşap (tahta) haç”  anlamına geldiğini, üstelik herhangi bir tahta haçın değil bizzat Hz. İsa’nın gerildiği o haçın yani çarmıhın Ermenicedeki karşılığı olduğunu söylemişti. Tıpkı Hırka-i Şerif’in herhangi bir hırkayı değil, direkt olarak Hz. Muhammed’in hırkasını çağrıştırdığı gibi. Khaçapit köyü, yaşlıların anlatımlarına göre, Zuğa köyünden gelen kardeşler tarafından kurulmuş. İlk gelenler, bugün “Düzmahalle” denilen yere yerleşmişler. Düzmahalle’de yerleşip çoğalanlar  “Khubiyarlılar” olarak da anılırlar. Orta Karadeniz’de Tokat-Almus, Amasya ve Sivas’ta yaşayan kimi Alevi toplulukları da kendilerini dinsel-inançsal bir aidiyet duygusuyla “Hubyarlı” olarak tanımlarlar. “Hub” sözcüğü iyi veya güzeli, “Yar” sözcüğü ise candan öte bir dostu, arkadaşı veya yoldaşı ifade eder. Kimbilir belki de, Zuğa köyündeki Hubyarlı mahallesini ilk kuranlar buraya gelen Alevilerdi. (Ama bu olasılığı güçlendirecek hiçbir ize rastlayamadım). Khaçapitlilerin belleğinde; ne nasıl bir yolculuktan sonra bugüne geldiklerine dair herhangi bir belirti var, ne de bunu irdeleme ve soru işaretleri arama merakı. Onlar Hemşinlidir ve Artvin’den Çayeli’ye kadar uzanan güzergahtaki Laz, Gürcü, ve Horum komşularıyla birlikte bir coğrafyayı paylaşıyorlar bugün. Kendilerini ise ırk ve gen derdine düşmeden diğerleriyle aynı tablonun içinde parlak veya soluk, ama birbiriyle ahenkli renkler olarak görüyor ve  Türk olarak düşünüyorlar, o kadar. Yani bu, “ o ki Türkiye bizim vatanımızdır, biz de Türküz.”  anlamına gelir. Bu duygu sadece benim köyüm olan Khaçapit’te değil, hemen hemen bütün Hemşin coğrafyasında dile gelir.

Geçen yüzyıllarda yaşanan göçler veya göç ettirmeler sonunda Hemşinliler, Türkiye’de ve Türkiye dışındaki çeşitli yerlere dağılmışlardır. Örneğin; 1860’larda din değiştirme baskısından kaçmak için çok sayıda Hemşinlinin Batum’a geldiği söylenir. 1878 yılında Batum(Acara)’da Çarlık Rusya topraklarına dahil edilen 12 tane Hemşinli köyü vardı. Uzun yıllar sonra (ikinci dünya savaşı yıllarında) ise bu Hıristiyan ve müslüman Hemşinliler işgalci Nazilerle işbirliği yapmakla suçlanan başka halklarla birlikte Stalin döneminde Kazakistan ve Kırgızistan’a sürülmüşlerdi. Birinci dünya savaşını izleyen yıllarda sınırlar yeniden belirlenirken, topraklarla birlikte üzerinde yaşayan halklar da paylaşıldı. Bu paylaşımda Hemşin’in büyük bölümü Türkiye tarafında kalırken üç Hemşin köyü Gürcistan’a dahil edildi.

Peter Andrews‘in “Türkiye’de etnik gruplar” kitabının Hemşinliler bölümünde, Hemşinlilerin Hopa-Kemalpaşa tarafında yaşayanlarının kendilerini “Homşetsi”  olarak tanımladıkları yazar. Aşağıdaki satırlar, adı geçen kitaptan:

“Doğuda Çoruh nehri doğal bir sınır teşkil eder. Bu bölgelerdeki diğer kasaba ve şehirlerde de birçok Hemşinli yaşamaktadır. Doğu Karadeniz bölgesinden birçok Hemşinli batıya göç akımına uyarak Bolu, ve Sa­karya’nın köylerine ya da büyük şehirlere yerleşmiştir. Doğu’daki grupta dil be­lirleyicidir. Fakat bu Ermeni kökeninin kabul edildiği anlamına gelmez. Halkın bir bölümü Ermenice ko­nuştuğunun bilincinde değildir. Bugün tamamen Türkleşmiş olan batıdaki grup kendilerinin Ermeni kökeninden geldiğini reddeder, fakat komşu Lazlar tarafından hâlâ “Armeni” ya da “kalın kaburgalı Er­meni” olarak anılmaktadırlar. Her iki bölgedeki grubun da Lazlarla fazla sosyal ilişkisi yoktur. Doğudaki grupta Ermenice, batı lehçesi ve Türkçe konuşulur. Batıdaki grupta ise yalnızca Türkçe geçerlidir. Buna karşın bazı yer adları Ermenice kalmıştır. Konuşulan Ermenicenin en az iki lehçesi vardır ve köyden köye değişiklik gösterir. Ses sis­teminde farklılıklara rastlanabilen dilde, şaşırtıcı arkaik unsurlarla birlikte Türkçeden ödünç alınmış özellikler de mevcuttur”.

Balıkçı’nın tez çalışmasında yer alan yöre gözlemleri de Andrews’in yazdıklarını doğrular niteliktedir:

“Halk yörede yer adlarının Ermenice olduğunu söylemektedir. Bu sözcükler günlük yaşama tamamiyle   girmiş ve kullanılmaktadır. Böyle olmasına karşın yöre halkı Ermeni kökeninden olabilecekleri ihtimalini kabul etmemekte ve ısrarla Türk olduklarını Oğuz boylarından gelmiş olabileceklerini söylemektedirler”.

Hemşinlilerin kendilerini Türk saymaları anlaşılır bir durumdur. Ancak, aynı sınırlı cümleleri kullanarak Oğuz boylarından olma ihtimalinden söz etmeleri, Prof. Dr. Fahrettin Kırzıoğlu’nun yazmış olduğu makalelerin bazı mahalli dernekler aracılığıyla tek kaynak olarak yöreye ulaştırılmış olmasını ve ayrıca, yörede çeşitli zamanlarda verdiği konferanslarını hatırlatıyor. Örneğin Kırzıoğlu, “Karadeniz Bölgesindeki Türk Boylarından Lazlar ve Hemşinlilerin Tarihçesi(Rizeliler Kültür ve Dayanışma Derneği yayını-Ankara, Mart 1994)” adlı broşürde Lazlar ve Hemşinliler için özetle: “Lazlar, bugün aralarında üç lehçe ile, yazısız bir folklor dili konuşan ufak bir topluluktur. Bunlar, bölgenin dağ köylerinde oturan, fırıncılık, pastacılık, aşçılık, ve terzilik gibi zanaatlarla dışarıda çalışan, evlerinde ise hayvancılık ve çiftçilikle uğraşan Hemşinliler ile komşudurlar” dedikten sonra, Lazları getirip isminin “Alazan” ve “Çanar” olduğunu söylediği iki Türk boyuna, Hemşinlileri ise Oğuz boyuna bağlamaktadır. Kırzıoğlu’na göre Lazlar ne Megrel’dir ne de Gürcü. Çünkü, “Bütün kaynaklarda Megrellerin çok tembel oldukları belirtilir. Lazlar ise namuslu ve çok çalışkandırlar; namus için adam öldürür ve mertçe yaşarlar, kadınları iffetlidir. Megreller, ortabaşlı(mezosefal) ve çirkin yüzlüdürler. Lazlar ise bütün Türkler gibi yuvarlakbaşlı(brakisefal) ve güzel yüzlü, yakışıklıdırlar. Lazlar Müslüman olmadan önceleri de kendi çocuklarını satmaz, köle ve cariye ettirmezlerdi. Megreller ise M.Ö. 6. yüzyıldan ta geçen asra kadar, öz evlatlarını, ya vergi olarak hakim devlete verir veya kazanç için başkalarına satmakla tanınmışlardır.”

Kendine göre bir kaş yapmak isterken göz çıkaran bu onaltı sayfalık broşür şu cümlelerle sona eriyor:“Lazların Hemşinlilere, bütün Türklere kullandıkları isimle (simekhi) diye hitap etmeleri, Köroğlu soyadlı Hemşinliler, Hoşmeri ve öteki Türk-köylü yemeklerinin yaygınlığı, çok sağlam bir aile bağı ve  örnek namus/iffet duygusu, kan gütmenin olmayışı, çarlık zamanında Kırım ve Rusya içlerine varınca gurbetçi gidilerek kazançların sonunda eve-köye getirilmesi geleneği… Çamlıhemşindeki bazı kabirlerde bulunan koyun heykelleri, Türklerin çok eskiden buralarda yaşadıklarına dair en kuvvetli delildir.”

Görüldüğü gibi, yukarıdaki satırlar “en kuvvetli deliller” olarak sunulmaktadır. Müzisyen dostum Kazım Koyuncu, ben bu çalışmamı tasnif ederken şöyle bir yorum yapmıştı : “Türkçe sözlüğe girmeyecek yüzlerce kelime, deyim, yer ve nesne isminin yaşadığı bir yerde bilim adına böyle laflar etmek, gökyüzüne  kuyudan bakmaktır”. Türkolog olan Kırzıoğlu, “Rize Tarihi(Milli Tarihimizde Rize Bölgesi)” adlı çalışmasında ise özetle şunları yazmış:“Rize kesimindeki bizim Lazlar, Karadeniz’in doğusundaki koldan buraya gelmişlerdir. Kafkas Sıradağları ve çevresi yerlilerinin dilinde, yabancı adların başındaki sesleri yutma alışkanlığı vardır ” dedikten sonra, “ bizim Alaz da ilk sesi yutarak Laz olmuştur” diye devam eder. Kırzıoğlu, bu hece kaymaları ve ses yutmalarına, incelediği bütün kavimlerin veya etnik grupların hemen hemen hepsinde değinir. Ancak, bu ses kaymaları genellikle Türkçe sözcüklerden diğerlerine doğru olmaktadır. Fahrettin Kırzıoğlu’nun; bilimadamı kimliğiyle, bilim dışı veriler ve yöntemler kullanarak (devletin benimsediği, uçan kuşu bile Türk yapma ideolojisi adına) bölgede bir etki alanı yarattığını söyleyebiliriz. Konuştuğumuz Lazlar, “her Megrel Lazdır, her Laz Megreldir” cümlesine vurgu yaptılar. Bilge Umar ise, “Gördüğümüz üzere Alazia, Alazonia ve Alazonlar Mysia yöresi tarihsel coğrafyasının adlarıdır. Hal böyle iken Kırzıoğlu’nun Alazonları Lazlar’a eşitlemesi neye dayanmış olabilir, bilemiyorum.” diye yazmaktadır.

L.Haçikyan’ın, tarihçi rahip Ğevond’un 1887’de yazdıklarından aktardığı bilgilerde, Hemşin’in Bizans İmparatorluğunun kuzeydoğu ucundaki Khaldiya’ya yapılan göç sonucu kurulduğunu okuyoruz. Bu bilgilerde; Ayrarat eyaletinden Arap fetih seferleri sırasında göçüp gelen 12.000’den fazla köylünün başındaki öncülerin  ise Amatuni soyundan Şapuh, onun oğlu Hamam ve diğer Ermeni beylerle süvariler olduğu belirtilir. Arap boyunduruğuna karşı savaşmış olan bu Amatuni topluluğu kendilerini Gürcistan sınırında yetişen Arapları burada yenilgiye uğratıp Çoruh (Çorokh) nehrini geçtiklerinde, İmparator Kostandin’in onları karşılayıp yerleşecek yurt toprakları verdiğini, bu göçmen grubun 789 – 790 yıllarında bir beylik kurduklarını ve adına “Hamşen” dediklerini de buradan öğreniyoruz. Hamşen veya “Hamamaşen” adının ise, “Hamam Amatuni” adından geldiği  belirtiliyor. İlk kuruluş yerinin, Fırtına Deresinin yukarısındaki Zilkale ve Varoş bölgesi gösterilen Hemşin için bazı yazılı olmayan kaynaklarda, kuruluş yeri olarak Çingit köyünden de bahsedilir. Kırzıoğlu, Amatunilerin Türk soyundan geldiğini savunur, Orhan Naci Ak ise ona katıldığını belirtir ve “Hemşin’e gelip yerleşen Türklerin çoğunluğu sayesindedir ki Müslümanlığı seçen eski Hristiyanlar, dillerini tamamen unutarak Hamedan kökenli Türkler olarak eski kimliklerine kavuşmuşlardı “ der. (Ak’a göre; 7. yüzyılda bu bölgeye gelip yerleşmiş olan Hamedan kökenli  Türkler, Hıristiyanlığı kabul ederek dillerini de zamanla değiştirmişlerdi, tabi oldukları mezhebin gereği olarak da Ermenice konuşuyorlardı. Amatunilerin gelişiyle ise önce müslüman olmuş, sonra da yeniden Türkçe öğrenmişlerdi). Hamedan veya Hamadan’ın eski adının “Ekbatan” olduğunu ve bazılarının bildiği gibi Orta Asya’da değil, İran’ın batısında bulunduğunu da yeri gelmişken burada belirtmiş olalım.

Yukarıda Khaldia olarak andığımız coğrafyaya adını veren Khaldiler (veya Haldiler), aslında Urartuların devamıdır. Ord.Prof Dr. Şemseddin Günaltay da “Yakın Şark IV”  adlı kitabında buna değinir. M.Ö. 585 yıllarında Urartu Krallığının yıkılışından sonra bu dağlık alana çekilmiş olan Urartular, sonraki yıllarda Khaldi ismiyle anıldılar. Bu kavim Heredotos’un Alarodienler (veya Alarotlar)  olarak adlandırdığı kavimdir. Bunu Asur yazıtları da doğrulamaktadır. Bu ismin kökünde, Urartuların Khaldi isimli bir tanrıya tapmaları yatar. Ermenilerin de Urartu orijinli olduklarına dair iddialar vardır. Ancak; Strabon, Heredotos, Ksenofon veya başka bir kaynakta bu doğrulanmaz. Hatta, Ermenilerle Khaldilerin zaman zaman çok kanlı çarpışmalara girdikleri bilgisine rastlanır.

Erhan Ersoy, etnik olma özelliklerini şöyle belirtir:

“Etnikliğin en önemli özelliği; kollektif bir ad, ortak bir soy miti, paylaşılan tarihi anılar ortak kültürü farklı kılan bir ya da birden fazla özellik, özel bir yurtla bağ ve nüfusun önemli kesimleri arasında dayanışma duygusudur. Bu özellikler etnikliğin belirleyici özelliği olup, bir topluluğa etnik bir grup demek için bu maddelerin hepsinin bir arada olması gerekmez. Bir etnik grup bu özelliklerin ne kadar çoğuna sahipse o oranda etnik kimliğini daha belirgin olarak ortaya koyar”.

Minas Bijişkyan ise 1817-19 yıllarında yazdığı “Karadeniz Kıyıları Tarih ve Coğrafyası” adlı kitabında şunları söylüyor:

“Hemşenlilerden müslüman olanlar Hristiyanhk adetlerini muhafaza etmiş olup, bilhassa Vartavar Yortusu günü hepsi de kiliseye gider, mum yakarlar ve cedlerinin ruhu için kurban keserler. Halk cümleten Ermenice konuşur. Kurşunlu ve Sürmene’ye gitmiş olan Hemşenlilerden Kurşunludakiler Hristiyan kalmışlardır.”

Amadunilerin; müslümanlık öncesi İranından bazı inanışları da yanlarında getirmediklerini, Hemşindeki hayatlarına -ekmekteki tuz kadar bile olsa- katmadıklarını, dahası, o inanışları bugünkü Hemşinlilerin bir biçimde yaşatmadıklarını kim söyleyebilir? Bijişkyan’ın dinsel bir içerikle birlikte andığı ve Hristiyan Ermeniler tarafından “İsa’nın Tecellisi (görünüm değiştirmesi)” olarak bilinen “Vartevor” etkinliği, bugün de yaşamaktadır. Ancak, ne kesilen koyunların kurban gibi bir amacı olduğuna, ne de Vartevor’un direkt olarak dinsel bir içerik taşıdığına dair hiçbir ize rastlanmıyor. Köylüler bir düğüne, şölene veya hayatlarında büyük anlam ifade eden bir davete katılacakmış gibi en güzel, en alımlı elbiselerini giyerler, sabahın erken saatlerinde tulum ve türküler eşliğinde yola koyulurlar.Hopa Hemşinliğinde ise eskiden Vartevor gibi bir etkinlik olsa bile, uzun yıllardan beri buna  rastlanmıyor. Bazı kaynaklarda, İsa’dan önceki yıllara dayandığı ve “Vardavar Bayramı” adıyla altı ay arayla tekrarlandığı söylenen bir etkinlikte tanrıça Anahit’in  heykeli etrafında dansların yapıldığı yazılıdır. Şemseddin Günaltay, adı geçen eserinde, vaktiyle Ekbatan’da da bir Anahit tapınağının bulunduğunu belirtiyor.

Bazı kaynaklarda Hemşin’in Osmanlılaştırma ve İslamlaştırma sürecinin yoğunluk kazandığı dönem olarak 16.yüzyıl (1. Selim zamanı) gösterilmekte, Hristiyan ve Müslüman Hemşinlilerin iç içe yaşamaları nedeniyle de bu sürecin uzun yıllara yayıldığı ve 18. yüzyılda  din değiştirme sürecinin tamamlandığı belirtilmektedir. Ali Taşpınar, “Rize Tarihi” adlı çalışmasında bu dönemle ilgili olarak şu satırları kaleme almış:

“Ayrıca gerek Hemşinlilerin ve gerekse de çevredeki Müslüman Türk boylarının Türkçe konuşuyor olması, en önemli yakınlık sebebi idi. Şüphesiz bu yakınlaşmadan hoşnut olmayanlarda vardı. Bunlar Gregoryen Hıristiyan Ermeni papazları idi. Ezan seslerinin Hemşin vadi ve yaylalarında yankılamaya başlamasıyla birlikte, artık kilise yoluyla Ermenileştirmek politikasının da sonu gelmişti. Nitekim Elevid Köyündeki son Ermeni papazı Yakovid de, Hemşin’den kovulunca Ermenilerin tüm hayalleri suya düştü. İspir Atabeklerine bağlanan Hemşinlilerde İslâmlaşma hareketi hızlı oldu.”

Ali Taşpınar’ın kitapta sözünü ettiği Elevit Köyündeki bu süreçle ilgili olarak, Haçikyan da aşağıdaki satırları aktarıyor:

“Doğal olarak hıristiyan örf ve adetleri eski nesille birlikte ve din görevlilerinin planlı mücadelesinin de etkisiyle unutulup yok olacaktı. P.Tumayantz’ın belirttiğine göre, koca ülkenin bir tek Yeğnovit (Elehovit) köyünde hıristiyanlığını koruyan yirmi aile kalmış. 1840lı yıllarda islamı kabul eden birkaç ailenin hıristiyanlığa geri dönmesi, bu tür olayları önlemek için mollaları harekete ge­çirdi. Onlar halkı etkilemek üzere müslümanlar için yedi Er­menice sözcük bir küfre eşittir diye fetva verdiler. Fakat Türkçe bilmeyen kadınlar birkaç köyden mollaları sopalarla kovdular, buna karşın erkekler, katliam korkusuyla toplandılar ve her Er­menice konuşanın ağaya beş koyun ceza vermesine karar verdiler.”

Önümüzde, coşkun akarsularının üstünde kurulan değirmenleri, kemerli taşköprüleri, sakız kokan çam ormanları, romantik harabeleri, bin yıllar ötedeki Ksenofon’un askerlerini bile sarhoş edip uyutan deli balları, alabalıkları, tulumu, türküleri, dili, kültürü, puşili kızları, gülen yüzlü insanları ve yeşil ile mavinin aklımıza gelmeyecek tonlarıyla  çizilen farklı tablolar durmaktadır. Kimin hangi tabloyu nereye koyacağını ise, kendi algılarına göre soracakları sorular belirleyecektir.

1843 – 1844 yıllarında yolu Hemşin’den geçen Alman Bilim adamı K.Koch’un yazdıklarına göre Hemşin, “Voyvod” adlı memurlar yönetiminde yarı bağımsız bir durumdadır. Hemşin sancağının merkezinde ise, asıl Hemşin’den başka üç de derebeylik vardır. Birinin merkezi Cimil köyü, diğeri Mapavra nehri kıyısındaki Ortaköy, üçüncüsü ise deniz kıyısındaki Athena kasabasının ikibuçuk saat uzağındaki Marmanad köyüdür. Karl Koch’a ait seyahat notlarının Türkçeye çevrilmesi sırasında Kırzıoğlu’na ait tezleri destekler tarzda tahrifatların yapılması, hatta, kitapta olmayan satırların ilave edilmesi karşısında; Alman araştırmacı R.Benninghaus tarafından, bir Kırzıoğlu savunucusu olan Muzaffer Arıcı’ya yöneltilen önemli eleştiriler vardı. Aşağıdaki satırlar ise Orhan Naci Ak’a ait :

“Tarihi Hemşin kazası Hemşin, Çamlıhemşin ilçeleri ile Çayeli ilçesinin Kaptanpaşa bölgesini içine alan geniş bir alana yayılmıştı. Hemşin’de yaşayan Hristiyanlar, Müslümanlığı topluca kabul etmedikleri için buralara Türkçe konuşan Müslümanlar göçettirilmiş ve Hristiyan Hemşinliler de Sürmene, Trabzon ve Çarşamba’ya göçmüşlerdi. Müslümanlığı seçen Hemşinliler tabii olarak, köylerinde kalmışlar ve Türklerle içice yaşayarak ve hısımlıklar kurarak ana dillerini unutmuşlardı. Zamanla Türkçe bütün bölgeye yerleşmiş ve halkın anadili olmuştu”.

Hemşinlilerin müslümanlığı kabul etmek şartıyla kendi köylerinde kalmalarına izin verilmesi ve Türklerle iç içe yaşamaları nedeniyle anadillerini unutup Türkleştiklerini kabul ettiğimizde; neden Lazlar için de aynı sürecin işlemediği sorusu geliyor aklımıza. Hem Lazların nüfus yoğunluğu, hem de Laz eşrafın sahil ve bölgenin ekonomik hayatındaki ağırlığı  burada etkili olmuş mudur? Günlük konuşma dilinde kendini gösteren Türkleşmenin, Hemşin’e özel eski gelenekleri ne kadar Türkleştirdiği de yine başka bir sorudur. Varolan geleneklerin zaten Türk olduğunu  duymak ise, bu soruya alınacak muhtemel yanıtlardan bir tanesidir.

16.yüzyıl Osmanlı kaynaklarına bakacak olursak Trabzon Salnamesinde verilen bilgilere göre Hemşin Trabzon vilayetinin kazalarından biriydi; Hemşin, Karahemşin ve Eksanos adlı üç adet nahiyeye ayrılıyordu. Hemşin topraklarında bu çağlarda 34 köy, 671 hane yaşıyordu. Bu hanelerin 214’ü Müslüman, 457’si hristiyandı. Bu bilgilerin yanında Hemşin halkının etnik yapısından sözedilmiyor. Çünkü Osmanlı için ahalinin Müslim ya da gayrimüslim olması önemliydi. Bu konuda C. Palgrev şunları söylüyor : “Hemşin bucağında kalabalık bir Ermeni kolonisi oturur. Hemşin bucağı çevresinde yaşayan yaklaşık 40 köy ve 20 bin nüfustan 17 bin’i müslüman, 3 bin kadarı da hristiyan Ermenidir. Müslümanlar arasında Ermeniler çoğunluktadır.”

Erhan Ersoy’un “Hemşinli Etnik Kimliğine Antropolojik Bir Bakış” isimli araştırmasında da geçmişe ait izdüşümler var:

“Günümüzde Hemşinliler (büyük ço­ğunluk) gerçek kökenlerini unutmuş gibi görünmekle (Ermeni kökenliliği reddetmekle) birlikte, dilden dile aktardıkları söylence veya mitlerinde geçmişte Ermeni bir toplumla akrabalık (soy) iliş­kilerinin bulunduğunu gizlememektedirler. Bu türden öykülerin or­taya koyduğu gerçek ise, Türk kökenliliğin benimsenmesi yö­nündeki dayatmalara karşın, toplumun belleğinde yer alan etnik köken bilincinin elverişli zeminler bulunduğunda ortaya çıkmasıdır denebilir. Buna ilave olarak Hemşin halkının yaz mevsimindekitranshumans akiviteleri de eski Pontik kültürlerinin sü­rekliliğine uygun zeminler oluşturmaktadır. Sözkonusu zonal ha­reketlilik içinde, özellikle yüksek yaylalarda düzenlenen Vartavar ve Hodoç şenlikleri sürekli yerleşim alanları ve kentlerde dağınık olarak bulunan (mekânda parçalanmış) birey ve grupları biraraya getirerek Hemşinli kimliği etrafında nüveleştirmek gibi önemli bir işleve haizdir.”

Hale Soysü, “Kavimler Kapısı – 1” adlı eserinde Hemşinlileri tanıttıktan sonra,coğrafik yerleşim alanlarını ‘Ermenice konuşanlar’ ve ‘Türkçe konuşanlar’ diye ikiye ayırıyor. Hopa tarafında yaşayan Doğu Hemşinlilerin  Ermenice konuştukları  halde, Ermeni kökenini  inkar ettiklerini belirtiyor ve  bu durumu ‘Ermeni olmadıklarını Ermenice söylüyorlar’ diyerek özetliyor.

Gerek kendi köklerinin tarihteki izini “etnik duygular”la süren, gerekse o etnik gruba “milli kaygılar” la yaklaşan araştırıcılar, ters açılardan da olsa bazen ironik bir biçimde “tahrifat” sokağında  karşılaşabiliyorlar. “Üstün Irk” dürtüsü ve diğerlerini aşağı görme vurgusuyla yaşayanlar (Türk soycuları) ise, herhangi bir etnik grupla  akrabalık bağlarının olabileceği varsayımını “şiddetle” reddediyorlar. Ermeni, Kürt, Laz, Çerkez, Gürcü, Çeçen ve Çingeneleri “İçerdeki Düşman” sayan bu geleneğin Hemşinliler hakkındaki düşünceleri, onların Oğuz Türkü veya ayrı bir ırk değil, Müslümanlık istisnasıyla, bildiğimiz “Ermeniler” olduğu yönündedir. Irkçı veya Soycu olmayan bazı mürekkep yalamış Hemşinliler de kendilerini “Müslüman Ermeni” olarak görürler. Bütün bunlara ilave olarak:  Türk aile tipinin de ataerkil olması; erkek çocuk(veya çocuk) annesi olmayan kadınların, kocalarının ikinci evliliğini doğal karşılayıp boşanma yerine kumaya razı olmaları; soranlara sadece erkek çocukların sayısını vermeleri; en büyük yeminin ana-avratla ilgili olması; gelinlerin en erken kalkıp en geç yatması, kaynana ve kaynata yanında konuşmaması; saygınlığın göstergesi olarak kocaya itaat gibi “ortak özellikler” nedeniyle, Ermenilerin  Türk soyundan geldiklerini veya büyük ihtimalle Türk olduklarını kabul eden araştırmacılar bile (örneğin, Dr.Yaşar Kalafat) vardır. Türk soyundan geldiklerini kanıtlamak için kafatası ölçümü yaptıran ünlüler bile var, ancak bilimin vardığı şu aşama bize Orta Asyalıların Anadolu gen havuzu içerisinde sadece yüzde on iki gibi bir yer kapladığını söylemektedir ve bu, Türklerin Anadolu’ya gelip yüzde seksen sekize eklendiği anlamına gelmektedir. (Bu konuda güzergah değiştirip yorum yoluna dalmamak için, merak edenlerin Bilim ve Gelecek adlı derginin Haziran 2008 sayısına bakabileceğini söyleyip geçiyorum ).

Bir çalışmayı, önceden saptanmış bir hedefe kilitlemek mümkündür. “Böyle bilinmesi daha uygundur” gibi bir cümleyi yedeğine alarak yola çıkmak, araştırmayı buna zorlamak, resmi tacize uğramamak için bürokrasiyle barışık rendelenmiş cümleler kurmak da  mümkündür. Merak etmek, araştırmak ve sorgulamak yerine milliyetçi dürtüleri tercih etmek ise hem mümkündür hem de çok kolaydır. Çeşitli kavimlere ait kültürler, gelenekler, dil, inançlar, farklı veya ortak tarihler vardır. Bu kavimlerden bir kaçı aynı coğrafyayı paylaşmış/paylaşıyor veya bu kavimlerin tarihte yaşadıkları coğrafyada bugün farklı isimde bir başka kavim/kavimler yaşıyor olabilir. Bugünkü ismi yeni olsa da bu kavmin aslında yeni olmayıp geçmişten günümüze kadar bu coğrafyada yaşayan halkların genel bir özeti  olduğunu söylesek, mantığın dışına mı çıkmış oluruz?

Örneğin; Trakya’ya adını veren Traklar, Anadolu’da yaşamış olan Sümerler, Urartular, Hititler… Kafkas coğrafyasında yaşadıkları söylenen Khaldialılar, Kolkhiler, Meotiler, Sarmatlar, Apaitler veya tarihte Ermenilerle Gürcüler arasına sıkışıp zamanla bu kavimler içinde eriyen Taoklar ve daha adını hiç duymadığımız başka topluluklar, uygarlıklar veya kavimler; topraklarını bir biçimde kaybedip ismen tarih sahnesinden indiklerinde, sağ kalanlar başka bir gezegene mi gittiler? Yoksa aynı coğrafyaya yeni gelenlerle birlikte, egemen olan kavime karışarak, biraz onlara benzeyerek, biraz da onları kendilerine benzeterek hayatlarına yeni kimlikleriyle  devam mı ettiler/ediyorlar? “Yetmişiki milletin yaşadığı yer” diye bilinen yer neresidir acaba? “Anadolu” bize neyi anlatır?

Tarihe baktığımızda türlü uygarlıklar ve “barbar kavimler” görürüz. Barbar gelir, uygara ait olanı alır, istila eder ve onun yerine kendi uygarlığını geçirir. Bu bir alt-üst oluştur ve insanlığın tarihi böyle ilerler. Uygarlık denilen şey, egemen hale gelen barbarlıktır aslında. Uygarlık, bir sınıfsal hakimiyettir. Barbar ise sınıflı topluma geçememiş toplumdur. O, uygara göre barbardır. Onu geriye ve dibe iten uygarlığı doğrudan tehdit etmeye başladığında kavramın içeriği değişir, tehditle eşitlenir. Çünkü negatiftir. Fırlar ve devirir. Bu devirme, uygarın gözünde barbar akınıdır. Oysa uygarlığın tokatlayıp üstüne bastığı topluluk öne sıçramış, tokatın geldiği merkezi dağıtmıştır. Uygar ve barbar kavramlarının günümüzde ne anlama geldiğini size bırakıp konumuza dönelim.

Bir coğrafyanın kültürü, onu yaratanlar o coğrafyayı terk etseler bile o topraklardan silinmez. Beyaz rengin, bütün renklerin karışımından oluştuğunu biliriz, ama onu oluşturan renklerden birini(örneğin maviyi) baskın getirmeye çalıştığımızda, elimizde kalan beyaza yine  eskiden olduğu gibi beyaz diyebilir miyiz?

Burada, Kadir Cangızbay adlı yazarımıza ait olduğunu sandığım şu iki cümleyi kullanmalıyım: “ Milletlerin değil, kavimlerin anadili olur. Kavim temelinde millet kurmaya kalkarsan, sürekli bir çatışmayı da mukadder kılarsın”.

Günümüzde etnolojik irdelemenin ötesine taşarak etnik kimlikleri yüceltmeye ve her şeyin önüne geçirmeye adanan ömür, zaman veya çabaların; sınıfsal bilincin yönetimindeki “hayatı dönüştürme çabaları”ndan daha anlamlı olmadığını  söylemek gerekir.

Türkiye’nin toplumsal belleğindeki “Ermeni” sözcüğüne yapılan (çoğu olumsuz) yüklemeler, Hemşinli yurttaşların bu sözcüğe yaklaşımlarına da yansıyor. Bu yüzden; Ermenilere değil, ama köklerinin bir yerde Ermenilerle buluştuğu varsayımına veya saptamasına karşı çıkıyor, tepki gösteriyorlar. Bu tepki bir reflekstir. Korku gibi tepki de köksüzdür, yani Hemşinliye ait değildir. Hemşinliler, tarihin bir yerinde sığınmış oldukları “Hemşinli” sözcüğünün onlara verdiği “huzur” u yitirmek istemiyorlar. Bu toz ve duman arasında sadece kendilerinin değil, onların yerinde olsa başka etnik grupların da benzer tepkileri vereceğini biliyorlar.

Reklamlar

İşlemler

Information

18 responses

25 07 2012
alim hoşgör

yazarın benim köyümün eski adetleri dedigi davranışlar geçmişte hangi toplumda yaşanıyormuş.o adetlerin bir çogunu biz sakaryanın açmabaşı köyünde de yaşıyorduk.sonuç olarak:osmanlının kimseye dini anlamda baskı yapmadıgına inanıyorum.türküm ve müslümanım.kökümün ermeni çıkmasıda beni etkilemez.

26 07 2012
ibrahimkaraca

Zaten bu yazıda kimseye “Türk olma, Müslüman da olma” diyen yok. Bu yazıyı yazanın da öyle bir derdi yok.
Eskiden beri “Türk ol!” diyen de çoktur, “Müslüman ol!” diyen de. Kim Türk olmuş kim Müslüman kalmış, kime ne? O kısım, Türkçüler ve İslam dincileri için çok önemli nedense.
Blogumu okuyup görüş bildirme zahmetinde bulunanlar da benim için önemlidir.
Osmanlı’nın tarih boyunca kimseye din değiştir baskısı yapmadığına isteyen inanabilir tabii ki. Gönülden geçene karışılmaz.
Zahmetiniz için teşekkürler.

3 11 2012
Hasan Yılmaz

Hangi Ermeni lobisi ile sponsorluk anlaşmanız var?
Bırakın bu yalanları.. Hemşinliler ve Aleviler kültür olarak benzer yapıya sahiptirler ve aleviler gerçek Türklerdir..
Ermeni lobilerinin sözcülüğünü taşeronluğunu yapmayalım..

4 11 2012
ibrahimkaraca

Olur.

6 11 2012
volkan ala

katılmadığım çok yönü olsada türk milliyetcisi bir hemşinli olarak yazıyı severek okudum beni hemşine götürdü. Hiçbir millet öyle birden bire oluşmamıştır kültürler, insanlar karışmış ve milletler oluşmuştur hemşinliler ne olursa olsun ister ermeni ister türk bu gün türk milletinin parçalarıdır zaten islam inancı insanların atasının adem (a.s) olduğunu diğer büyük dinlerle beraber doğrulamaktadır onun için hemşinlilerin türk olmadıklarını söylemek bosnalıların sırp olduğunu söylemek gibi bişeydir bırakalım boş tartışmaları TÜRK MİLLETİ OLMA BİLİNCİNE SARILALIM VE DAĞILMAYALIM BU GEMİ BATARSA BİZDEN 36 ETNİK UNSUR ÇIKARIR BİZİ VE MİLLETİMİZİ YOK EDERLER gelelim hemşin kültürüne ermenilerle aynı olan tarafları türklerle ermenilerin aynı olan taraflarını geçmez ayrıca ermenilerin ırk olarak kültür olarak demiyorum türk olduğunu söyleyen ermeni tarihciler bile vardır hemşinliler kendi halinde yaşayan bu ülkeye çok da katkıları olmuş insanlar yetiştiren efendi insanlardır ayrıca hemşinlilerden hiçbir zaman allahın izniyle vatan haini devşiremeyeceklerdir diğer bir konu hemşinden ayrılan ve şuan hiristiyan hemşinliler diye bilinen gurubun bile ermenilerden ayrı bir tarafı yapısı olmasıdır belkide soy olarak daha başka birşeyizdir ama kültür olarak hemşinliler müslüman ve türktürler ötesini aramak medeniyetler çöplüğü olan anadoluda insanı içinden çıkılamaz bir hale sokar tabiki bize hemşinliyiz dedirten ayrı yanlarımızda vardır bunlarda BÜYÜK TÜRK MİLLETİNİN KİLİM MOTİFLERİDİR varsın bizimde bi iki damarımız ermeni olsun onlar diyorki biz yafesin oğlu hayktan türedik biz diyoruzki yafesin oğlu türkten ALLAH(c:c) diyorki ben sizi adem ile havvadan türettim çok takılacak bir konu değildir önemli olan kültürdür HEMŞİNLİLERİN KÜLTÜRÜDE HEMŞİNE ÖZGÜ BİR TÜRK KÜLTÜRÜDÜR ötesini aramak ark niyettir türk mieltini parçalama çabasıdır hemşinliden hain devşirme çabasıdır YAŞASIN BÜTÜN UNSURLARIYLA BÜYÜK TÜRK MİLLETİ…

7 11 2012
ibrahimkaraca

Sağol arkadaşım. Bu satırları, bir propaganda yazısı olsun diye yazmadım ben. Hemşinlileri Türk veya Ermeni yapmak gibi bir derdim yok. Buna gücüm yetmez. Sesli düşündüm ve yazdım sadece. Sorular sordum, yanıtlar aradım kendimce. Türk veya Ermeni olmak beni ne üzer, ne sevindirir. Yani bu durum bir sevinç veya üzüntü nedeni değildir.
Yazdıklarımı sabırla okuyup uygarca eleştirdiğin için de teşekkürler.

13 12 2012
pilunc

Eskiye ait adetlerimizi tebessümle okudum.Teşekkürler.. Bizde (Çayeli/raşot) hemen hemen hepsi mevcut hatta biraz daha abartılmış durumları bile var. Mesela karanlıkta asla evin damlalılığı dışına sıcak su dökülmez. Şim’e oturmak iyi değildir . Gelemburla(gilimor )la oynamakda iyi değil. Gügüm ocakda/ateşde kaynar bırakılırsa çocugun karnı ağırır . Çocuk yürüsün diye dizlerine pelit kırılır ( denenmiştir ve çocuk yürümüştür :)) Bubrik’e bizde bobredigun derler. Yaylada evlerden malzeme toplanıp muhlama yapılır. Tuzlu pelit yaparlar gençlerki rüyalarında evlenecekleri kişiyi yada yeri görsünler ( rüyalarında susuzluğunu ordaki çeşmede giderirler) Bu arada bizdeki kelimeler ile Çamlıhemşindekiler bayağı farklı . Eğer hepimizin kökeni aynı ise bu dil farkı Lazlarla yada Horumlarla komşuluktan mı ? ya da hangi taraf doğrusunu biliyor diyebiliriz?

Kökenimizle ilgili olarak bir zamanlar ermenimiydik hala net değil (iki tezinde eksiklikleri mevcut) ama olsak bile ermenilerden ayrıldığımız kesin. Yani iki taraf araştırmasında da Erzuruma kadar gelmişiz ve sonrasında orda duramayıp (Ermeni yerleşimi olduğu halde ) Rumlardan yer istemişiz. Basit bir mantıkla gidersek o zamanlarda Ermenilerle Rumlarda hiç anlaşamazmış ( din yüzünden ) biz soydaşlarımız yerine anlaşamadığımız birilerini mi seçtik. Dinin çok önemli olduğu bir zamandan bahsediyoruz. Ermeniler; en azından bizim geldiğimiz bölgedekiler ova insanı olmalı ama biz Erzurum gibi ova olan bir yer yerine dağ kısımlara gelmişiz.

Bugün Hemşinlileri ermeni çatısı altına sokmak ne kadar doğru. Hemşinlilerin kendine has bir özellikleri var ve bu böyle korunmalı..

17 12 2012
ibrahimkaraca

Hemşinliler Hemşinlidir. Yazının sonuna doğru tarih sahnesine çıkıp inen kavimlerden söz ederken “Çeşitli kavimlere ait kültürler, gelenekler, dil, inançlar, farklı veya ortak tarihler vardır. Bu kavimlerden bir kaçı aynı coğrafyayı paylaşmış/paylaşıyor veya bu kavimlerin tarihte yaşadıkları coğrafyada bugün farklı isimde bir başka kavim/kavimler yaşıyor olabilir. Bugünkü ismi yeni olsa da bu kavmin aslında yeni olmayıp geçmişten günümüze kadar bu coğrafyada yaşayan halkların genel bir özeti olduğunu söylesek, mantığın dışına mı çıkmış oluruz?” diye soruyorum ben de.
Bizim kavgamız sınıf kavgasıdır. Bu kavgayı, insanlık ailesinin sadece ana (egemen) renklerden oluşmadığını bilerek vermek gerektiğini söylüyorum. Tabloya, tablodaki her rengi önemseyerek anlam katabiliriz. Aksi durumda, elimizdeki tablonun bir Kenan Evren tablosundan farkı kalmayacaktır.
Sabırla okuduğunuz, zihin yorduğunuz için teşekkürler.

23 02 2013
Deniz

Ermeni,Laz,Türk kültürleriyle kaynaşmış muazzam bir topluluk Hemşinliler. kendilerine bir ırktan evvel Hemşinli demeyi yakıştırdıklarını bilirim. gönlümü bir kez daha fethederler.sevimsiz, faşizanlık kokan yorumlara aldırmayın derim. ne yazık ki her şeyi totosuyla okuyan koskoca tarihe ‘banane bu böyle değil şöyle’ anarşikliğinde yorumlayan abiler pek kaileye alınası değil zaten. benim alakam yoktur hemşinlilerle, lakin kültürlerine hayranım. resimler, metin hepsi muazzam olmuş. zevkle okudum.

24 10 2013
neco

Yazıda kendinizin de sormuş olduğu soruya yanıt vermemişsiniz.

Sizin de kısmen desteklediğiniz gibi, Hemşinlilerin kökeninin gerçekten Osmanlı baskısı nedeni ile sonradan müslüman olan ve dillerini unutan ermenilere dayandığı tez doğru ise;

1. Benim köyümün 100 mt ilerisinde Laz köyü var. Onlar neden dillerini unutmadılar ?
2. Hopa’nın 1-2 köyünde Hemşinliler tarafından Homşetsi adlı farklı bir dil kullanıldığı söyleniyor.
Bu köyler ana dilini unutmamışken, nasıl olur da, Hopa’nın diğer köyleri ve Hopa’ya çok yakın Pazar, Çayeli, Arhavi’de yaşayan Hemşinliler ana dillerini tümü ile unuturlar ?
3. Devlet ve çevre baskısının daha fazla olması gereken İstanbul gibi büyük şehirlerde Türklerle iç içe yaşayan ermeni ve yunanlılar din ve dillerini koruyabilmiş iken; Trabzon’un doğusundan itibaren 10-15 yıl öncesine kadar patika yoldan başka yol olmayan yoğun ormanlar ile kaplı yüksek ve sarp dağlarda tamamı ile izole bir yaşam süren Hemşinlilerin dil ve dinlerini değiştirmiş olmaları ne kadar akla yatkın?
4. Hemşinliler tarafından kullanılan Türkçe’deki bir çok sözcüğün proto-Türkçe’ye yakınlığını nasıl açıklayacaksınız?

Ben soyumu 1700 lerin sonlarına kadar nüfus kütüğünden takip edebiliyorum ve hiç ermeni ismine rastlamadım. konuyu Köyümüzün en yaşlılarına sordum. Herkes çok şaşırdı.

Hemşin bölgesinde eskiden gurbet Rusya imiş. Hatta kimilerine “Kırımlı” lakabı takılmıştı. Rus, Ermeni, Gürcü, Çerkes ve Lazlar ile karışım da olmuş olabilir. Ama bu Hemşinlilerin etnik kökenini değiştirmez.

İddiaları ortaya atan Haçikyan, Simonyan, Repiskoposyan gibilerin ermeni asıllı oluşu ve ermenilerin sözde “Batı Ermenistan” hayallerini göz önünde aldığımızda her şey zaten açıklığa kavuşuyor.

Karadeniz böyle safsatalarla yıkılamayacak kadar sağlam çelikten bir kaledir.

Herkes aklını başına alsın..!

Kaçkarlardan herkese selam olsun..

Neco

20 01 2014
SEBAHATTIN ARICI

yazının genelini beğendim..En azından milliyetçi ve kafatasçı açıdan konuyu ele almadın.Yazıda geçen bir terim üstünde duracağı:Kaspace yada Kaspa..Hititçe”Bak işte” hayret ifadesidir.Kaspace ku biçiminde de söylenir. Ermeniler buna Karmacele diyor..Köken 5000 yıllık Hititlere dayandığı açık.Ermenice ile ne ölçüde bağdaştırılabileceği konusu şüpheli..Ğaçapitin ĞAÇ kelimesi ise bütün Türklerde “keçi” anlamındadır.Apat ise ana anlamındadır. Kelime bütünüyle Ana Keçili Yer anlamındadır.Kaynak,Dambur Tarihiile Hemşin-Horum etimolojik sözlüğü..Sebahattin Arıcı.Blok sitemde yüzlerce Hemşin yer ve Yayla adı açıklaması bulabilirsiniz.Bu yazıyı, Tarihsel bir belgesel olsun diye hazırladım.. Ben 10 yıldan beri Hemşin dilini araştırdım. Bu konu incelendiği zaman, Hemşinlilerin etnik yapısı hakkında bir karara varılabilir. Blok yazımda, Kaçkarla ilgili röportajı okumanızı tavsiye ederim.İlerde daha çok ırtıbat kuralım.Sevgilerimle. Sebahattin Arıcı 20.2.2014

21 01 2014
ibrahimkaraca

Kürtlerde “Keçik” sözcüğü var. Kız demek. Ermenice’den geçmiş. Fransızlar da yoğurta yoğurt der. Türkçeden almışlar. Kara ateşin üstünde asılan zincire “Gilimor” der Hemşinliler, Lazlar ise “Klemuri”. Oysa bu sözcük Pontusçadan geçmiştir her ikisine de. Dili korumuş veya kaybetmiş olmak bir etniğin kökünü değiştirmez. Kök önemli mi? Etnoloji açısından önemli. Yaşamakta olduğumuz hayat için önemi nedir? Türk kafatasçılığına karşı “dur orada!” diyebileceğimiz bir “ferahti” dir. Bilmem kaç kuşak önceki dedemin Ermenice konuşan bir hıristiyan olup olmadığının başka hiçbir artı veya eksisi olmaz bana. Paranoyanın sonu şizofrenidir. Bu konu kimin uykularını kaçırıyorsa, gen testi yaptırıp rahatlayabilir. Benim uyku problemim yok mesela. Ayrıca, etnoloji, inanç ve mitoloji konuları insanı inanılmaz güzellikteki dünyalara götürür, keyiflidir. Sizi tanıyorum, rahmetli babam ve amcamla kulaklarınızı çok çınlatmışızdır geçmişte. Blogunuzu okuyacağım. Teşekkürler, saygılar.

26 01 2014
SEBAHATTIN ARICI

Sayın İbrahim Karaca,
Diyorum ve adınızla size hitap ediyorum. Ben şu anda üç aydan beri Amerikada bulunuyorum. Mustafa ağabeyin ölümünü ilk defa senden duydum ve çok üzüldüm. Ona rahmet, kalanlarına da sabırlar diliyorum.
İnsanlar arasında ırk ayrımı yapmadan olaylara bakmak ve insan oldukları için değer vermek ana ilkemiz olmalı. Eski yıllarda atalarımızın hangi etnisiteye ait oldukları bizleri hiç etkilememeli. Ancak birileri karşınıza çıkıp ” Siz Ermeniden dönmesiniz” dediği vakit, “Sen bunu nereden biliyorsun?” diye bir soru sormaz iseniz, ,böylesine hoşgörüye de sahip olamam. Ben tüm Ermeni Tarihçi ve yazarlarının eserlerini gözden geçirdim. Tam bir Kafatasçı görüntüsü içindedirler. Ben böyle bir Ermeni ile karşılaştığım zaman, onu dinledikten sonra kendi bilgilerimi de ona aktararak en azından doğruların ve yanlışların ortaya çıkmasına vesile olurum. Doğruların ve yanlışların medeni ölçüler içinde tartışılması, kafatasçılık sayılmaz. “Atalarımızın milliyeti önemli değil” derken olaya insanlık açısından bakmış olsak bile, bunları her gün gündeme getiren bir KAFATASÇI ile de asla kolkola girmememiz gerekiyor. Çünkü onlaın beynindeki ideolojik düşünceler, rasyonel düşünmelerini daima ortadan kaldırır. Köken araştırması yapmasak bile; gerçeklere biraz daha ciddi eğilirsek,toplum için daha yararlı olacağımızı belirtmekte yarar var.
Metinde belittiğiniz FERAĞTİ kelimesi, 4000 yıllık HİTİTLER’den geliyor ve onlar FRAKTIN diyorlar. Latin dillerine de geçerek FİRACTA olmuş. GİLİMOR ise zincir demek. Çayeli Karaağaç köylüleri GİLMUR derler. Kırgız Türkleri KELENĞ derler. Çayeli Seslidere köylüleri GELEMBUR derler. Lazlar KEREMULİ derler. Karadeniz Pontusçasının bütün kelimeleri HELENCE değildir. Pontusluların da antik Anadolu dillerinden aldıkları birçok kelime bulunuyor. Belirtmeye çalıştığın Türk kafatasçılığı, Ermeni Kafatasçılığının daha ötesindedir…! Butün bunları bilimsel olarak araştırmak ve bilmek yeterlidir. Onun ötesindeki “Irk üstünlüğü” düşüncelerini bugün hiçbir anlamı olmadığı gibi, çağdaş düşünce ürünü de asla olamaz.. Sevgilerimle…Sebahattin Arıcı.

4 03 2014
Osman Taner

Benim anlayamadığım; Niye yaşadığım coğrafya ve insanlarımla sosyolojik bağı tartışılır birileri, ne hakla bana “aslında ne olduğumu” söylüyor.

Böyle bir gerekliliği hangi ihtiyaçtan hareketle, çoğu kez bir metinle ifadeleştirip, inat ve ısrarla suratıma bağırıyorlar.

Daha yalın bir anlatımla; birisinin ısrarla önüme çıkıp, aslında adımın/ismimin (soyadımla birlikte) benim bildiğim ve yıllarca kullandığım adım-soyadım olmadığını, dedemin ve onun dedesinin bildiğim/tanıdığım kişilerden farklı olduğunu ve bunları benden daha iyi bildiğini söylemesinin anlamı nedir?

Ve 3.kişileri, ben ve bölgemle ilgili kurguladıkları fantastik resimle ikna edebilecekleri öngörüsünün verdiği cesaretle mi bizzat burada bu kimlikle (Hemşinlilik) yaşayan bana yeni bir kimlik ABANMASINDA-dayatılmasında bulunuyorlar?

Ben ve halkım üzerinde kimlik abanmasında bulunan kişilere şu soruyu sormak hakkım değil mi?
– Ortada koskoca bir Sosyolojik olgu varken (Anadolu kazanında sosyo-kültürel karışım-değişim, kültürlenme, fermante olma vs. ne derseniz deyin) resmen ve neredeyse kafatası, kemik, kan tahliline varacak ırk arayışları GERÇEK FAŞİSTLİK değil midir?

Nolur biraz İnsaf…

Bir etnik grubun bazı özelliklerini (Ki bu özellikler sayılacak kadar az ve kavimler arası sosyo-kültürel etkileşimler neticesinde ortaya çıkmış olabilecekleri gibi güçlü bir varsayım mevcutken) bir Millete ait göstermek, üstelik bunu yaparken, etnik grubun ait olduğunu ileri sürülen Milletin tarihi, dili, kısacası sosyo-kültürel yapısı hakkında bilimsel bilgisi olmaksızın bunun yapılması, başta bölge insanı olarak beni rahatsız ediyor.

Yine de sevgilerimle…

4 03 2014
ibrahimkaraca

Kimseye bir kimlik dayatması yapılmıyor bu yazıda dostum… Bir kez daha oku istersen… İlkokuldan beri kafamıza sen Türksün, Türksün, Türksün diye dayatan kim? Yazılanları anlamamış olsanız da, yine de zahmetiniz için sağolun.

28 03 2014
Osman Taner

Ben yazınızı, satır araları dahil, arka planı ile birlikte anladım.
Aslında siz de benim ne demek istediğimi çok iyi anladınız.
Biz kendimizi Hemşinli olarak tanımlıyoruz ve bu tanımlamayı çok farklı otoritelere karşı sürdürmüş olduğumuzu özellikle anlamlı bulunması gerektiğini düşünüyorum.

Bizlerin ilişkilendirilmek istendiği Ermenilik konusuna gelince..
Size, bu konuda kaleme alınmış bir eserden bazı kısımları sunuyorum.
Nolur birazda bu gözle bakmayı deneyin.
Yani Ermeni olarak tanımlanan ve sonradan Milletleşen unsurlar kimler?

“Ermeni halkı, tek bir öğeden ibaret değildir. Kendisini tasvir eden Hay ve Armen adlarının da gösterdiği gibi en az iki öğenin birleşmesinden teşekkül etmiştir. Bu görüşe göre; Ermeniler göççmen bir halk olmadıkları gibi, başka büyük bir ırkın kolu da ğedillerdir. Ermeniler, yerel soya dayalı olarak birlikte yaşayan küçzük toplulukların karışmasıyla siyasi, toplumsal ve ekonomik etkileşim neticesinden ortaya çıkmış bir halktır. Bunga göre en iki yüz değişik etnik grup feodal bir toplum oluşturarak birleşip Ermeni halkını oluşturmuştur.(Tespiti yapan; I.M.Diakonoff, The Pre-History of teh Armenian People, Lori Jennigs, Caran Books, Ney york, 1984)

“Ermeniler Gregoryan inancı taşıyan her toplumu Ermenilik adına sahiplenme stratejisin gütmüşlerdir.” (Bu nedenle Çok farklı entstrümanlar, oyun şekilleri, giyim, mutfak farklılıkları vardır.)

“Bundan ötürü, Ermenilerin anavatanlarının neresi olduğu bilinmemektedir. çünkü Ermeni cemaatini oluşturan her etnik grubun anavatanı, birbirinden farklıdır. Bu sebeple Ermeniler; etnik köken itibariyle Balkanlardan gelen Armenlere, Nuh peygamberin torunu Hayk’a, Urartulara, Hititlere, Frifyalılar dayandırılmakta,hatta Ermenilerin aslen Türk kökenli oldukları iddia edilmektedir.”

“Gregoryan cemaatinin oluştğu bu ilk dönemde bir Ermeni miliyetinden söz etmek mümkün değildir. Gregöryen mezhebine bağlı çeşitli kavimlerin kültürlerinden oluşan bir cemaat kültürü vardır. Bugün Ermeni olarak adlandırılan toplumun bu kültür üzerine inşa edilmiş bir etnisite olduğunu ASALA’nın ideoğloglarından Monte Melkonian şu şekilde ifade etmektedir:
“Tarihte Ermeni kelimesi Ermenistan denen bölgede yaşayan veya Gregoryen Kilisesine bağlı olan kişi anlamlarında kullanılmıştır. Bugün Ermenilerin fiziki görünüş itibariyle birbirlerinden çok farklı olmalarının ve Ermeni kelimesinin ırki bir anlamı bulunmamasının sebebi bunlardır.Ermeni kelimenesi kültürel bir içerikten ibarettir.”

“Ermeni olarak adlandırılan topluluklarda görülen monoteist inanış ise esmenistan bölgesinde yaşayan Türklerin varlığına bağlanmaktadır.”

“Gregoryanlık mezhebi etrafında toplananlara verilen ad Ermenilik olmasına rağmen mezhebin kurucusu Aziz Kirkor Part kökenlidir ve bu nedenle Ermeni coğrafyasında yaşayan ve Ermeni olarak adlandırılan ancak Hay etnisitesinden farklı olan diğer etnik gruplar Gregoryanlık mezhebine taraftar olmuşlardır.”(Grek, Türk, Pers, Süryani, Çingene, tat, )

Bu gelişmeyi desteklelyen önemli bir emare, Ermenistan’daki kişi adlarının, kilise görevlisi dahil, çoğunun Türk çe isimlerden oluşmasıdır. Farsça -yan eki ile çoğaltılmış birçok isme bugün bile ratlanılmaktadır.

Hocam yazı çok uzun. Aralardan seçebildiklerim bunlar. Sanırım Yüksek Lisan tezi. Ayrıca kitap haline getirmiş.

Ermenilerde Din, Kimlik ve Devlet Mahmut Niyazi Sezgin (Diplomatlık yapmış)

Yani benim özetle diyeceğim; -ki sanırım bunu Hrant Dink de söylemişti- Hemşinlilik aslında etnik anlamda her iki devlet arasında, ama kesinlikle bir tarafa ait olmayan kültürel bir durum.
Biz Hemşinliler öyle veya böyle farklı bir grubuz. Evet bugün kendilerini kesinlikle Türk olarak görüyor ve tanımlıyoruz. Bu da sosyolojik bir realite aslında.

Kusura bakmayın biraz uzun oldu.

Sevgiyle kalın..

1 06 2017
Armen Garabetyan

Okuyucu olarak bir konuda önemli bir açıklama yapmak zorundayım.
Bir ülke veya imparatorluk düşünün, içinde Müslüman olmayanlar, Müslüman olanlara daha fazla cizye ve haraç adındaki vergileri versin. Ya da bir ülke düşünün ki, içinde yaşayan Ermenilerin etnik isimleri, bir başkları için küfür niteliğinde kullanılsın. bu örnekleri arttırdığımızda Ermenilere kafatasçı demeden önce, anların en azından 1870-1915 arasında Müslümanlardan yaşadıklarını biraz okuyup incelemek gerekir. Ermeniler, Osmanlı’nın en üst kültürünü yaşamış, yaşatmış bir halktır. Bu halk kaftasçı olarak açıklamak, tarih bilinciyle uyumlu bir açıklama değildir.
Bizi öldürdüler ve ölülerimizi toplu mezarlara gömdükten yüz yıl sonra bu mezarları da Türkleştirmek, katliamların adına Ermeni mezalimi diye bir isim takmak, tarihi gerçekleri inkar etmekten başka bir şey değildir. Bizim vatanımızın adı bir çokları tarafından Kuzey Kürdistan adını almış, bedevi halkların yağmacılığı ile medeniyeti yok ettiler. Ermeniler, ulusal bilinçlerını ilk terk edecek toplumlardan biridir. Ne var ki Sardarabat katliamında bütünüyle tarihten kökten silincecek bir halktır, Ermeniler.
Ben size, asırlar boyu eziyet edeyim, elinizdekileri alayım çalayım, Sonra da sizin doğal kültürel savunma mekanizmalarına Kafatasçı adını vereyim. Lütfen tarihi bu kadar vasatlaştırmayalaım. Önyargıları teorikleştirmek, gerçekten uzaklaşmaktır.
Esen kalınız.

1 06 2017
ibrahimkaraca

Ermenilerin kafatasçı olduğunu söyleyen kim?
Bir halkın kafatasçı olduğunu söyleyen dil, sorunlu dildir.
Kafatasçı Ermeniler yok mu? Var!
Kafatasçı Türkler? Var!
Ve başkaları da var.
Yani Türkler, Ermeniler, Rumlar, Amerikalılar “kafatasçı” değil ama hepsinin kafatasçıları vardır!
Benim bir devrimci, marksist ve komünist olarak bunları söylemem lazım.
Kişinin kafatasçılığı kişiyi bağlar… Benim derdim ise organize kafatasçılığı temsil eden devletledir.
Siyasal İslamcı, Kafatasçı, Faşist veya devlete yaslanmış bir milliyetçinin arkasındaki resmi gücü çektiğinizde, geriye buhar kalır.
Oysa biz halkız… Ermeni, Türk, Laz, Kürt, Rum, Çingene… Hepsi biziz!

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Connecting to %s




%d blogcu bunu beğendi: